Met enige regelmaat zijn er incidenten met verwarde mensen. In de analyses en onderzoeken achteraf lijkt het alsof we worden overvallen door de gebeurtenissen. Wat betreft de problematiek zou dit geen verassing moeten zijn. Een zelfkritisch beeld op de organisatie van deze zorg blijft vervolgens uit en we gaan kort daarna weer over tot de orde van de dag. Het wordt tijd dat we daar eens mee ophouden.
Gedurende mijn gehele carrière heb ik met deze complexe doelgroep gewerkt. Of het nu het opzetten van woonvoorzieningen voor gebruikende drugs- of alcoholverslaafden in woonwijken was, het leidinggeven aan Bemoeizorgteams of het voorzitten van een stedelijke overlegtafel voor complexe problematiek in Utrecht. Ik ken de problematiek op niveau van de cliënt, maar ook op de enorme weerbarstigheid in het oplossen daarvan.
Als we eens goed kijken waar deze “verwarde” groep mee te dealen heeft, dan is dat niet gering. Een wisselende mix van psychiatrische problematiek, verslaving, licht verstandelijke beperking, dakloosheid en schulden ontwricht hun levens. Soms voor een aantal jaar, meestal permanent. Dit is niet te verhelpen met een gipsverbandje. Het is complexe, meervoudige, chronische problematiek die niet door één zorgpartij kan worden opgelost. Het vraagt om een langdurige trajectmatige netwerkaanpak waarin je rekening houdt met terugval in ziekte, verslaving en uitval uit zorg. We doen dit categorisch niet en het aantal casussen van verwarde mensen laat ons dit elke keer weer zien.
Laat ik helder zijn over de intenties, passie en motivatie van zorgverleners: deze staan niet ter discussie. Wat wel ter discussie staat is de enorme verzuiling van de betrokken zorgpartijen. Met hun eigen financiering, visie, beleid, wachtlijsten en regels wie wel of niet toegang heeft tot hun zorg.
De cliëntengroep - inclusief alle betrokken hulpverlening – ploegt al jaren door de vijf zuilen heen. Forensische financiering, de Wet langdurige zorg, de Jeugdzorg/verlengde jeugdzorg, ziektekostenverzekering en de WMO. Geen van deze partijen heeft zeggenschap over de financiën en het domein van de ander. Dit is funest voor cliënten die vanuit hun ziektebeeld zich grillig gedragen en in de oplossing daarvan afhankelijk zijn van meerdere partijen. De zorgspecialisatie is een groot goed in Nederland, maar dit leidt niet automatisch tot integratie van zorg. We produceren daarom vaak los zand. Naast de zorg zijn er ook aanpalende onderwerpen zoals bijvoorbeeld huisvesting van doelgroepen en overlast. Ook daar wordt besluitvorming en regie gevraagd en gemist.
Deze verzuiling zorgt voor een interne productgerichtheid. Er is geen breed gevormd - landelijk of stedelijk - beleid op netwerksamenwerking, beschikbaarheid van cliëntinformatie en trajectmatig denken. De afzonderlijke financiering van de zuilen dwingt niemand tot verandering hierin, en daarom blijft het zoals het is. In de praktijk zorgt dit voor een kostbare overlegcultuur.
Een ander belangrijk aspect is dat het overgrote deel van deze doelgroep hun zorg op vrijwillige basis ontvangt. Er is zeer beperkte grip op de onwilligheid en weerstand die logischerwijs met deze ziektebeelden samengaan. Als iemand uit zorg wegvalt – wat met regelmaat voorkomt - komt hij/zij weer op straat. Het wordt dan automatisch het probleem van die straat, de burger, politie en niet te vergeten de cliënt. U gaat terug naar start en begint gewoon opnieuw. Deze uitval met bijbehorende crisisbezwering, soms detentie en hernieuwde toeleiding naar zorg kost de samenleving veel geld. Een Utrechts onderzoek liet zien dat 3 cliënten in 5 jaar 1,9 miljoen aan zorg en regel gelden hadden opgesoupeerd. Dit betrof wel de meest pittige groep, maar geeft wel richting aan de financiële consequenties.
Door onze fragmentarische verzuilde visie, beleid en financiering, maken we de cliënt niet beter, maar houden de problematiek juist in stand of verergeren we deze. Daarnaast is er geen aanwijsbare eigenaar van dit probleem. Daar waar we veiligheid, vertrouwen en voorspelbaarheid in een ziektetraject moeten bieden, zorgen voor gecontroleerde chaos, fragmentatie van geld en middelen en hebben we geen grip op “verward” gedrag.
Een complex probleem waarin overlast en criminaliteit, verslaving, dakloosheid, gebrek aan netwerksamenwerking en sturing aanwezig is, is oplosbaar. Dat heeft de stad Utrecht al een keer bewezen in de aanpak van de drugsoverlast eind vorige eeuw. Toen is een gezamenlijk doel geformuleerd, een doelgroep gespecificeerd en netwerkafspraken hierover gemaakt. De regie hierover was helder belegd. De aanpak was zeer succesvol en kan dus wel.
De vraag of het huidige systeem werkt, hoeft wat mij betreft niet meer te worden beantwoord. De nu voorliggende vraag is: wat of wie kan er nu voor een kentering op dit dossier zorgen? Of is daar de urgentie daarvoor nog niet aanwezig?
Frank Pleijers is zeven jaar voorzitter geweest van het Utrechts Netwerk Overleg (UNO), een gemeentelijke overlegtafel voor complexe casuïstiek, en heeft op basis van die ervaring zijn visie over dit vraagstuk uiteengezet.